Een handschrift dat kleiner wordt. Een arm die bij het stappen niet meer meezwaait. Een reukzin die al jaren minder scherp is. Stuk voor stuk kleinigheden die zelden tot een doktersbezoek leiden, en die achteraf vaak de eerste tekenen blijken te zijn geweest van de ziekte van Parkinson.
Parkinson is na alzheimer de meest voorkomende aandoening van het zenuwstelsel bij ouderen. In België leven er naar schatting meer dan dertigduizend mensen mee. De ziekte is niet te genezen, maar ze is wel goed te behandelen, en hoe vroeger dat begint, hoe langer iemand zelfstandig blijft.
Wat er in de hersenen gebeurt
Diep in de hersenen ligt een klein gebied dat dopamine aanmaakt, een boodschapperstof die nodig is om bewegingen vlot en automatisch te laten verlopen. Bij parkinson sterven de cellen in dat gebied geleidelijk af. Pas wanneer meer dan de helft ervan verdwenen is, worden de bewegingsklachten duidelijk; daarvoor compenseren de hersenen het tekort.
Dat verklaart waarom de ziekte vaak al jaren bezig is voor ze herkend wordt, en waarom de vroege tekenen vaak niets met bewegen te maken hebben. Het proces beperkt zich niet tot dat ene gebied: ook zenuwcellen in de darmen, in het reukcentrum en in de slaapcentra worden aangetast, soms lang voor de rest.
Wie het treft en waarom
De meeste mensen krijgen de diagnose tussen 55 en 75 jaar, mannen iets vaker dan vrouwen. Bij één op de tien begint de ziekte voor de vijftig. De oorzaak is bij de meeste mensen niet bekend; het gaat om een samenspel van een lichte erfelijke aanleg en omgevingsfactoren. Langdurige blootstelling aan bepaalde pesticiden en oplosmiddelen verhoogt het risico. Een duidelijke familiale vorm komt maar bij een kleine minderheid voor.
Niet elk beven is parkinson. Een trilling van de handen bij het vasthouden van een kopje of bij het schrijven, die ook bij jongere familieleden voorkomt, is meestal een andere, onschuldige vorm van tremor. Ook bepaalde geneesmiddelen, zoals sommige middelen tegen misselijkheid en psychische aandoeningen, kunnen een beeld geven dat op parkinson lijkt en dat verdwijnt wanneer het middel gestopt wordt.
De tekenen herkennen
Het bekendste teken is een trilling in rust, meestal beginnend aan één hand, die verdwijnt zodra je iets vastneemt. Maar een derde van de mensen trilt nooit. Minstens even kenmerkend is traagheid: bewegingen worden kleiner en kosten meer moeite. Knopen sluiten, uit een stoel opstaan, zich omdraaien in bed. Het handschrift wordt kleiner naar het einde van een regel toe, de stem zachter, de gezichtsuitdrukking vlakker. Bij het stappen worden de passen korter, zwaait een arm minder mee en sleept een voet. Spierstijfheid geeft pijn in een schouder of een arm, die eerst voor slijtage wordt aangezien.
Jaren voor de bewegingsklachten komen vaak andere signalen: een verminderde reukzin, hardnekkige verstopping, en een opvallende slaapstoornis waarbij iemand zijn dromen uitbeeldt, met roepen, slaan of trappen in de slaap. Ook somberheid, angst en een toegenomen vermoeidheid kunnen vooraf gaan. Elk van die tekenen apart is onschuldig; de combinatie, en zeker samen met een beginnende traagheid aan één lichaamszijde, verdient onderzoek.
Hoe de diagnose gesteld wordt
Er bestaat geen bloedtest die parkinson aantoont. De diagnose wordt gesteld door een neuroloog, op basis van het verhaal en een lichamelijk onderzoek waarbij de beweeglijkheid, de spierspanning en de reflexen worden getest. Een scan van de hersenen dient vooral om andere oorzaken uit te sluiten; in sommige gevallen wordt een specifieke scan gedaan die het dopaminetekort zichtbaar maakt.
Een vroege diagnose verandert niets aan het verloop van de ziekte, maar wel aan de kwaliteit van de jaren die volgen. Wie weet wat er speelt, kan behandeld worden, kan de juiste begeleiding zoeken en kan plannen maken.
Leven met parkinson
De behandeling berust op geneesmiddelen die het dopaminetekort aanvullen of nabootsen. Ze werken bij de meeste mensen jarenlang goed, maar vragen precisie: de innametijdstippen zijn belangrijk, en bepaalde middelen worden best niet samen met een eiwitrijke maaltijd ingenomen omdat ze dan minder goed opgenomen worden. Ook sommige gewone geneesmiddelen, zoals middelen tegen misselijkheid of bepaalde maagmedicatie, verdragen zich slecht met de parkinsonmedicatie. Bij ons in Apotheek Derveaux stellen we voor mensen met parkinson graag een innameschema op dat op de klok klopt, en we controleren elke nieuwe toevoeging daarop.
Minstens even belangrijk als de pillen is bewegen. Dagelijkse beweging, kinesitherapie en oefeningen voor evenwicht en kracht vertragen aantoonbaar de achteruitgang. Logopedie helpt bij een zachte stem en bij slikproblemen, ergotherapie bij praktische aanpassingen thuis. Bij een gevorderde ziekte bestaan er meer geavanceerde behandelingen, zoals een pomp die de medicatie continu toedient of een ingreep waarbij hersengebieden gestimuleerd worden. Dat is maatwerk in een gespecialiseerd centrum.
Wanneer contacteer je best een arts?
Maak een afspraak bij de huisarts wanneer je een trilling in rust opmerkt aan een hand of voet, wanneer je bewegingen merkbaar trager en kleiner worden, wanneer je handschrift verandert, of wanneer je omgeving zegt dat je anders stapt of minder uitdrukking hebt. Dat geldt ook bij een combinatie van verminderde reuk, hardnekkige verstopping en onrustige dromen waarbij je beweegt in je slaap.
Wie al behandeld wordt, neemt contact op bij plotse verwardheid of hallucinaties, bij een val, bij slikproblemen of bij een duidelijke verslechtering na het starten van een nieuw geneesmiddel. Stop de parkinsonmedicatie nooit plots; dat kan ernstige gevolgen hebben.
Met vragen over het innameschema, over de combinatie met andere geneesmiddelen of over hulpmiddelen die het dagelijks leven makkelijker maken, kan je altijd terecht bij het team van Apotheek Derveaux.
